छत्रपती संभाजी महाराजांच्या स्मृतींचा ‘धर्मवीर गड’ राज्य संरक्षित स्मारक घोषित
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पेडगाव येथील ऐतिहासिक धर्मवीर गडाला राज्य संरक्षित स्मारकाचा दर्जा देण्यात आला आहे. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्य आणि बलिदानाच्या स्मृतींशी जोडलेल्या या ऐतिहासिक स्थळाच्या जतन व संवर्धनासाठी आता शासनस्तरावर अधिकृतपणे उपाययोजना करता येणार आहेत.
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील श्रीगोंदा तालुक्यातील पेडगाव येथील ऐतिहासिक धर्मवीर गडाला राज्य संरक्षित स्मारकाचा दर्जा देण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक कार्य विभागाने यासंदर्भात शासन निर्णय जारी केल्याने या ऐतिहासिक स्थळाच्या संरक्षण आणि संवर्धनाचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
धर्मवीर गडाचा संबंध छत्रपती संभाजी महाराजांच्या इतिहासातील महत्त्वाच्या घटनांशी जोडला जातो. ऐतिहासिक संदर्भानुसार, संगमेश्वर येथे छत्रपती संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांना पकडल्यानंतर त्यांना पेडगाव परिसरातील या गडावर आणण्यात आले होते. त्यामुळे संभाजी महाराजांच्या शौर्य, संघर्ष आणि बलिदानाच्या स्मृती जपणारे हे महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्थळ मानले जाते.
पेडगाव परिसराला ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय वारसाही लाभला आहे. गड परिसरात प्राचीन मंदिरे, ऐतिहासिक वास्तू आणि वाड्यांचे अवशेष आढळतात. रामेश्वर, भैरवनाथ, मल्लिकार्जुन, लक्ष्मीनारायण, बाळेश्वर आणि पाताळेश्वर यांसारख्या मंदिरांमुळे या परिसराचे ऐतिहासिक महत्त्व आणखी वाढते.
राज्य संरक्षित स्मारकाचा दर्जा मिळाल्यामुळे गडाच्या ऐतिहासिक वास्तूंची देखभाल, दुरुस्ती आणि संवर्धन करण्यासाठी नियोजनबद्ध पद्धतीने काम करता येणार आहे. ऐतिहासिक वास्तूंचे मूळ स्वरूप जपणे आणि त्यांचे नुकसान होऊ नये यासाठी आवश्यक संरक्षणात्मक उपाययोजना करण्याचा मार्गही आता सुकर झाला आहे.
धर्मवीर गडाच्या संरक्षणासाठी यापूर्वीही विविध स्तरांवर मागणी करण्यात आली होती. गडाला अधिकृत संरक्षण मिळावे आणि परिसराचा विकास व्हावा यासाठी स्थानिक पातळीवर सातत्याने पाठपुरावा करण्यात आला. शासनाच्या निर्णयामुळे या मागणीला आता अधिकृत स्वरूप मिळाले आहे.
या निर्णयामुळे केवळ गडाचे संरक्षण होणार नाही, तर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या इतिहासाशी संबंधित स्मृतीस्थळ म्हणून या परिसराचा विकास करण्याची संधीही निर्माण झाली आहे. भविष्यात पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींसाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीनेही या निर्णयाला महत्त्व आहे.
धर्मवीर गडाच्या परिसरात ऐतिहासिक वास्तू आणि धार्मिक स्थळे मोठ्या प्रमाणावर असल्याने संपूर्ण परिसराचे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने संवर्धन करणे आवश्यक ठरणार आहे. पुरातत्त्वीय वारसा जपताना आधुनिक सुविधा आणि पर्यटन विकास यांच्यात योग्य समतोल राखण्याचे आव्हान प्रशासनासमोर राहणार आहे.
राज्य संरक्षित स्मारकाचा दर्जा मिळाल्याने या ऐतिहासिक स्थळाला अधिकृत संरक्षणाची चौकट मिळाली आहे. त्यामुळे छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पराक्रमाशी जोडलेल्या आठवणी पुढील पिढ्यांपर्यंत जतन करण्यासाठी धर्मवीर गडाच्या संवर्धनाला आता अधिक गती मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
